Αλλεργία = άλλο + έργο

Τα αλλεργικά νοσήματα προσβάλλουν διεθνώς το 10 με 15 % του γενικού πληθυσμού και αποτελούν την 6η κατά σειρά συχνότητας αιτία νόσου, με σταθερές ανοδικές τάσεις. Παρόλο που οι αλλεργίες ήταν γνωστές από αρχαιοτάτων χρόνων, η διαλεύκανση της αιτιοπαθογένειάς τους επετεύχθη μόλις τις τελευταίες δεκαετίες -και αυτό, γιατί έχουν να κάνουν με το μοριακό επίπεδο (μικρές μικρές ουσιούλες που εκκρίνονται από τον οργανισμό μας). Η κυριότερη οδός που εκφράζεται η αλλεργία στον οργανισμό μας καλείται ιατρικώς "αντίδραση άμεσου τύπου υπερευαισθησίας" ή "ανοσοαντίδραση τύπου Ι" και ουσιαστικά πρόκειται για απορρύθμιση του αμυντικού μας συστήματος και επίθεσή του προς ακίνδυνες ουσίες. Οι τελευταίες καλούνται αλλεργιογόνα και δεν είναι άλλες από τις γύρεις, τα τσιμπήματα από μέλισσες, μερικά συστατικά της σκόνης του σπιτιού ή τροφίμων και των ακάρεων, άλλες ουσίες του περιβάλλοντος -όπως σπόρια μυκήτων ή δέρμα / τρίχες / πιτυρίδα (!) ζώων ή ακόμα και φάρμακα. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι να έχουμε ξαναεκτεθεί στον παράγοντα αυτό, δηλαδή δε μπορεί να μην είχαμε ποτέ επαφή με ακάρεα και να ξαφνικά να πούμε ότι εμφανίσαμε αλλεργία σε αυτά με το καλημέρα.

Τα αντισώματα που επιτίθενται στα αλλεργιογόνα είναι τα ειδικά IgE και ως αντισώματα παράγονται από τα Β λεμφοκύτταρα. Τα κύτταρα που εμπλέκονται στην αλλεργία (πέραν των λεμφοκυττάρων) είναι κυρίως τα ηωσινόφιλα που παράγουν ισταμίνη (εξ'ού και τα αντι-ισταμινικά που χορηγούνται στις αλλεργίες) και δευτερευόντως τα σιτευτικά (μακροφάγα) και βασεόφιλα κύτταρα, μαζί με τα αιμοπετάλια. Αντιλαμβάνεσαι, λοιπόν, πως στην αλλεργία περιμένουμε αυξημένα IgE αντισώματα. Προσοχή χρειάζεται εδώ, καθώς αυξημένες τιμές IgE δεν παράγονται μόνο στις αλλεργίες, αλλά και στις παρασιτώσεις, την ασπεργίλλωση, το λέμφωμα Hodgkin, τη λοιμώδη μονοπυρήνωση και άλλες ιογενείς λοιμώξεις, τη ρευματοειδή αρθρίτιδα, σε κίρρωση του ήπατος, κοκκύτη, κυστική ίνωση, AIDS, σύνδρομο Guillain-Barre, μέχρι και σε ένα απλό... έγκαυμα. Η ισταμίνη είναι μια σούπερ δραστική ουσία που δρα ταχύτατα με το που θα παραχθεί. Προκαλεί σύσπαση (στένεμα) των αγγείων, όταν δρα στους Η1 υποδοχείς της και διαστολή των αγγείων, όταν δρα στους Η2 υποδοχείς. Φυσιολογικά παράγεται στον εγκέφαλο και θεωρείται νευροδιαβιβαστής για την επαγρύπνηση (γι'αυτό τα αντιισταμινικά προκαλούν συνήθως ζαβλάκωμα), ενώ είναι η ουσία που μας προκαλεί ξύσιμο και φαγούρα. Στην ουσία τρενάρει τον οργανισμό σε μια γρήγορη και παρατεταμένη κατάσταση φλεγμονής, πράγμα που σημαίνει ότι με την έκθεσή μας σε έναν ακίνδυνο φαινομενικά παράγοντα (π.χ. σκόνη), ο οργανισμός μας νοσεί λες και κολλήσαμε κάποιο σούπερ κακό μικρόβιο!

Επειδή, όμως, την ισταμίνη δεν τη μετράμε συχνά στις εξετάσεις αίματος, πάμε ένα επίπεδο πιο πάνω, στα κύτταρα που την παράγουν, τα ηωσινόφιλα. Στις αλλεργίες η ηωσινοφιλία μπορεί να είναι ήπια (350-1.500 κύτταρα ανά mm³), μέτρια (1.500-5.000) ή και σοβαρή (πάνω από 5.000 κύτταρα). Εδώ θέλει προσοχή, γιατί αυξημένα ηωσινόφιλα δεν έχουμε μόνο στις αλλεργίες (άσθμα, ρινίτιδα, έκζεμα κτλ), αλλά και σε λοιμώξεις από παράσιτα, δερματικά νοσήματα (π.χ. ψωρίαση), φυματίωση, σαρκοείδωση, ανεπάρκεια των επινεφριδίων, σε διάφορους καρκίνους, σε σπάνια ηωσινοφιλικά σύνδρομα, αλλά και μετά από λήψη συγκεκριμένων φαρμάκων (κορτιζόνη, κυκλοσπορίνη, αντισταμινικά). Και πες τώρα ότι έχεις ανεξήγητο συνάχι ή δύσπνοια ή βγάζεις σπιθουράκια στο άσχετο. Ο αλλεργιολόγος πρώτα θα ψάξει το αλλεργιογόνο από το ιστορικό. Το χώρο που μένεις, ερεθιστικές ουσίες ή σκόνη στο περιβάλλον εργασίας σου, τη διατροφή σου, τον τόπο και την εποχή που έχεις εξάρσεις της αλλεργίας, το πώς περνάς τον ελεύθερό σου χρόνο -κηπουρική, μελισσοκομία κτλ, και την κληρονομική προδιάθεση που μπορεί να έχεις. Η κληρονομικότητα είναι ένα σημαντικό στοιχείο στις αλλεργίες, παρόλο που επιστημονικά δεν έχει τεκμηριωθεί ακόμα 100%. Το σίγουρο είναι ότι άτομα με αλλεργία είναι περισσότερο πιθανό να αναπτύξουν μια δεύτερη πάθηση με ανοσολογικό υπόβαρθρο (τα αυτοάνοσα τα λεγόμενα, όπως ο υποθυρεοειδισμός ή το ζάχαρο). Όλα καλά κι όλα ωραία μέχρι εδώ. Δε μπορείς, όμως, να λες ότι είσαι αλλεργικός από τη στιγμή που δεν έχει προσδιοριστεί ο παράγοντας στον οποίο είσαι αλλεργικός. Μπορεί να έχεις αυξημένα ηωσινόφιλα και IgE, αλλά θα πρέπει να βρεθεί το αλλεργιογόνο. Τι κάνουμε?

1) ΔΕΡΜΑΤΙΚΕΣ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ (ΔΔ). Γίνονται σε φάση που δεν έχουμε συμπτώματα της αλλεργίας (μύξες, βήχα, δύσπνοια, σπυράκια) και δεν παίρνουμε φάρμακα (υδροξυζίνη και τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά κόβονται 2 εβδομάδες πριν, τα αντι-ισταμινικά κόβονται για 2 μέρες -εκτός από την αστεμιζόλη που θέλει 2 μήνες διακοπή, τα κορτιζονούχα και ειδικά τα εισπνεόμενα δε χρειάζεται να κοπούν). Υπάρχουν δύο παραλλαγές των ΔΔ: α) Οι Δοκιμασίες Νυγμού (skin prick tests) χρησιμοποιούνται ευρύτατα, γιατί είναι απλές, ακριβείς και ανώδυνες. Τσιμπάμε λίγο το δέρμα και επιθέτουμε μια σταγόνα αλλεργιογόνου και αυτό σε σειρά κατά μήκος του εσωτερικού του χεριού μας (αντιβράχιο). Μετά από 15' ως 30', θετική θεωρείται η δοκιμασία για τα αλλεργιογόνα που στο σημείο του τσιμπήματος θα κάνουν φουσκάλα μεγαλύτερη από 3 χιλιοστά (ή επιφάνεια 7 mm²). β) Οι Ενδοδερμικές Δοκιμασίες (intracutaneous skin tests) συνοδεύονται από ανεπιθύμητες αντιδράσεις στο 2% των περιπτώσεων και γι'αυτό τις χρησιμοποιούμε μόνο, για να διαπιστώσουμε αλλεργίες σε φάρμακα και δηλητήρια υμενοπτέρων (σφήκα, μέλισσα, μυρμήγκι με φτερά). Ενδοδερμική δοκιμασία κάνουμε και στην περίπτωση που στο ιστορικό είναι σαφής η αλλεργία προς συγκεκριμένη ουσία και που οι δοκιμασίες νυγμού μας έδωσαν αρνητικό αποτέλεσμα. Θετικές θεωρούνται, όταν η διάμετρος της φουσκάλας και της κοκκινίλας που σχηματίζονται στο σημείο της ένεσης ξεπερνά τα 5 χιλιοστά (ή επιφάνεια 20 mm²). Εδώ να αναφερθεί ότι σε ορισμένες περιπτώσεις 3-5 ώρες μετά τις ΔΔ ενδέχεται να εμφανιστεί πρήξιμο στην περιοχή των ΔΔ που θα αυξάνεται για 6-12 ώρες. Αυτό θα κρατήσει για μία ημέρα και δε χρειάζεται να κάτσεις να σκάσεις.

2) ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ (ΔΠ). Χρησιμοποιούνται μόνο στην περίπτωση που το ιστορικό δε συμφωνεί με τις IgE που βρίσκουμε στο εργαστήριο. Γίνονται μέσα στο νοσοκομείο μόνο και αποτελούν μπακάλικο τρόπο εξέτασης, αφού φαντάσου για να αποδειχτεί η αλλεργία σου κοτσάρουν το αλλεργιογόνο συνεχώς μέχρι να εμφανιστεί αλλεργική αντίδραση. Μαζοχισμός. Εσύ παθαίνεις στα καλά καθούμενα αλλεργία, αλλά εμείς ξέρουμε σίγουρα ότι ΑΥΤΟ ήταν το αλλεργιογόνο. Δεν την πολυχρησιμοποιούν τη μέθοδο οι νεότεροι γιατροί και απαγορεύεται σε αυτούς που έχουν αλλεργία στα υμενόπτερα.

3) ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕΔΩΝ ΤΗΣ ΟΛΙΚΗΣ ΑΝΟΣΟΣΦΑΙΡΙΝΗΣ Ε (IgE) ΤΟΥ ΟΡΟΥ. Οι πρώτες δυο δοκιμασίες ήταν in vivo, δηλαδή γίνονται πάνω μας (πειραματόζωα). Αυτές που ακολουθούν γίνονται στο εργαστήριο, in vitro που λέμε. Οι φυσιολογικές τιμές IgE είναι 10 με 20 IU/L (με 1 IU/L = 2,4 ng). Πάνω από 100 IU/L έχουμε καραμπινάτη αλλεργία, ενώ κάτω από 25 είμαστε κομπλέ υγιείς. Επίσης, να υπολογίζεις ότι όσο ασπρίζουν / πέφτουν τα μαλλιά σου, τόσο πέφτει και η IgE, οπότε μην ανησυχήσεις.

4) ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΕΙΔΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΑΛΛΕΡΓΙΟΓΟΝΑ IgE. Είναι το RAST πιο σύντομα (ραδιο-αλλεργο-προσροφητικός προσδιορισμός / Radio-Allergo-Sorbent Test). Με τη μέθοδο αυτή δε μετράμε γενικά τις IgE, αλλά ειδικά αυτές που παράγονται εξαιτίας του αλλεργιογόνου που υποπτευόμαστε. Σούπερ αξιόπιστη εξέταση, αλλά με σούπερ ακριβή τιμή. Χρησιμοποιείται μόνο για αυτούς που εμφανίζουν σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις, για να προχωρήσει καλύτερα η διαδικασία υποευαισθητοποίησης (ανοσοθεραπεία).


Γενικά, να ξέρεις ότι μόνο με την IgE ορού ξέρεις 75% σίγουρα αν είσαι αλλεργικός, ενώ αν κάνεις και τις ΔΔ, τότε είσαι πάνω από 90% σίγουρος. Με δυο λόγια, πρώτα παρατηρείς τι σε πειράζει. Τα συμπτώματα δείχνουν αλλεργία. Κάνεις εξετάσεις αίματος και έχεις πολλά ηωσινόφιλα και IgE. Ακολουθούν οι δοκιμασίες νυγμού και μετά ξέρεις.

Στη θεραπεία χρησιμοποιύμε full τα αντιφλεγμονώδη και τα αντι-ισταμινικά (αποκλείουν τους Η1 υποδοχείς, το Ζιρτέκ ζαβλακώνει πολύ, το Xozal λιγότερο), αλλά και τα κορτιζονούχα (άσθμα, αλοιφές για το δέρμα). Σε βαριές επαναλαμβανόμενες αλλεργίες έχει ένδειξη η ειδική ανοσοθεραπεία για απευαισθητοποίηση. Τέλος, να ρίξω ένα κράξιμο στο περδικάκι που μου φαίνεται ότι οι φαρμακευτικές το έχουν κάνει να βγαίνει θετικό σε όλους, για να συνταγογραφούμε και να κονομάνε.

Trivia: Η πιο τραγική αλλεργία που έχει καταγραφεί ever δεν αφορά ούτε σε σύζυγο προς πεθερά, ούτε σε υπάλληλο προς το αφεντικό του, αλλά σε μια γυναίκα και το σπέρμα του άντρα της. Σκέψου ότι τεκνοποίησαν με εξωσωματική και πολύ κόπο. Τελείωσε έξω, σε παρακαλώ!

Πηγές: 1) Canonica GW & Passalacqua G. Current views of allergy and clinical immunology: Noninjection routes for immunotherapy. J Allergy Clin Immunol 111(3): 437-448 (2003), 2) Sicherer SH. Advances in anaphylaxis and hypersensitivity reactions to foods, drugs and insect venoms. J Allergy Clin Immunol 111(3): 829-834 (2003), 3) Rich R, et al. Clinical Immunology. Principles and Practice. 2nd Edition. St Louis, Missouri. Mosby (2001).

*Αφιερωμένο στον Tzonako που το ζήτησε και στον hasapi grammata, το βασιλιά της αλλεργίας.